Szlak Joannitów na Ziemi Głubczyckiej

0
Szlak Joannitów - Debrzyca / © fot. M. Kitka

Wyprawy krzyżowe, Grób Boży w Jerozolimie i Głubczyce? Nie każdy wie, jak silnie z historią Ziemi Głubczyckiej związany jest Zakon Joannitów.


Zakon Joannitów jak żaden inny związany jest ściśle z Ziemią Głubczycką i jej najdawniejszymi czasami zapisanymi na kartach historii (wzmianki o zakonie sięgają aż XIII w.).  Komturia znajdująca się w Grobnikach wraz z budynkiem pałacu Jerzego Prószkowskiego (XVI w.) obejmowała swym zasięgiem pobliskie tereny. Do dziś zachowały się pewne miejsca upamiętniające obecność Joannitów na tym obszarze.

Z inicjatywy osób zaangażowanych w kultywowanie tradycji i pamięci o tym zakonie, zorganizowano rekonesans w terenie, czego efektem jest m.in. ta publikacja. Poniżej przedstawiamy materiał przygotowany przez Stowarzyszenie Miłośników Muzeum i Ziemi Głubczyckiej, dokumentujący wspomniane punkty związane z historią Joannitów na Ziemiach Głubczyckich.

W ostatni dzień maja miał miejsce objazd szlaku Joannitów, w którym brali udział:
1. Jan Wac – redaktor Głosu Głubczyc
2. Piotr Kopczyk prezes Stowarzyszenia Miłośników Muzeum i Ziemi Głubczyckiej
3. Andrzej Kurcoń – członek Zarządu SMMiZG
4. Mateusz Kitka – właściciel portalu twojeglubczyce.pl

1. 1. Głubczyce – 2 kamienie: na kościele i kaplicy

Kościół Parafialny p.w. narodzenia NMP wzniesiony II połowie XIII w. a rozbudowany w XIV stuleciu i w latach 1903-1919.
Kaplica św. św. Fabiana i Sebastiana zbudowana w 1501 r. jako gotycki, mały kościół przez Joannitów z Grobnik.

 

2. 2. Grobniki – 3 kamienie przed: zamkiem, kaplicą i szkołą podstawową

Grobniki – wieś, najprawdopodobniej założona w II połowie XII w. przez zakon joannitów, będąca do 1810 r. siedzibą ich komturii (komandorii). Nazwa wsi jest pochodzenia słowiańskiego i nawiązuje do Grobu Świętego w Jerozolimie.

Kościół pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela, wzmiankowany w 1586 r., został w dużej części wyburzony i na jego miejscu komtur Zygmunt von Thun w latach 1700-1701 polecił wybudować nowy. W 1904 r. po wyburzeniu prezbiterium i zakrystii, został on rozbudowany i otrzymał obecną formę. Ołtarz główny i jeden z bocznych, wykonał w II połowie XIX w. głubczycki stolarz artystyczny Karl Ondrusch. W kościele znajduje się również XVIII – wieczna chrzcielnica i barokowy obraz Matki Boskiej z Nastasowa na Kresach Wschodnich, przywieziony przez polskich przesiedleńców.

Barokowa plebania z 1785 r., jest obecnie pozbawiona cech stylowych. W jej pobliżu stoi wybudowane w 1891 r. tzw. Hospicjum Maltańskie z figurką Matki Boskiej, stojącą dawniej przed zamkiem.

Barokowa kaplica św. Barbary, wzmiankowana w 1691 r. Obecna zbudowana w 1701 r. Wewnątrz figura dłuta Paula Ondruscha z Głubczyc. Do znajdującego się poniżej kaplicy źródełka jeszcze przed II wojną światową udawały się pielgrzymki ze Śląska, ze względu na rzekomo uzdrawiające właściwości jego wody. Przy kaplicy funkcjonowało Bractwo św. Barbary.

We wsi i przy drodze na Lisięcice znajdują się trzy inne barokowe kapliczki, a przy tzw. Moście Pasterzy stoi kamienna figura św. Jana Nepomucena z 1740 r.

Ponadto w Grobnikach znajdują się zagrody frankońskie z XVIII-XIX w. i zabudowania gospodarcze z podobnego okresu.

3. 3. Debrzyce – 1 kamień przed kościołem

Pierwsza wzmianka o Debrzycy pochodzi z 1262 r. Pierwotna nazwa wsi, Schönbrunn, pochodziła od źródeł wytryskujących nieopodal wsi, a polska nazwa Debrzyca od staropolskiego słowa debra – wąwóz, zarosłe doły.

Wieś Debrzyca najprawdopodobniej została założona przez joannitów z Grobnik i należała do tego zakonu do 1810 r. Do 1919 r. kościół w Debrzycy był filią parafii Grobniki, a od tego roku samodzielną parafią.

Z czasów joannitów pochodzi kościół p. w. św. Apostoła Jakuba Starszego, stojący na miejscu poprzedniego, drewnianego, a zbudowany w latach 1668-1672. Został rozbudowany w latach 1787-1788 w kierunku wschodnim. Ołtarz główny w tym kościele wykonał w 1898 r. stolarz artysta Karl Ondrusch z Głubczyc, a obraz ołtarzowy przedstawiający Chrzest Faryzeusza Jozjasza namalował prof. Richter z Kłodzka. W kościele znajduje się barokowy, kamienny posąg św. Jana Nepomucena, który dawniej stał na cmentarzu przykościelnym.

W marcu 1945 r. kościół został zniszczony podczas działań wojennych i utracił hełm wieży.

4. 4. Nowosady (Neustift) – 1 kamień na kaplicy

Na początku XVIII w. komtur joannitów z Grobnik, hrabia von Herberstein, założył małą wieś, którą nazwał Neustift (pol. Nowa Fundacja). Tworzyło ją osiem zagród ustawionych na planie krzyża maltańskiego. Pod względem kościelnym wieś należała do parafii Debrzyce. Stojąca na wzniesieniu kaplica św. Teresy została zbudowana w 1932 r.

Do 1945 r. w tej wsi mieszkało 110 osób. Po II wojnie światowej była zamieszkana przez ludność polską, lecz później opuszczona.
Utrudniony dojazd samochodem.

5. 5. Lisięcice – 1 kamień przed kościołem

Pierwsza wzmianka o Lisięcicach – Lysenticz – ukazała się w 1281 r. Prawdopodobnie nazwa ta pochodziła od nazwy osobowej Lis. Możliwe, że już wówczas Lisięcice należały do komandorii joannitów w Grobnikach.

Obecny kościół p. w. Podwyższenia św. Krzyża został zbudowany w 1667 r. z zastosowaniem murów poprzedniego kościoła, zbudowanego w drugiej połowie XV w. i spalonego podczas pożaru z 1666 r. W 1714 r. kościół został powiększony przez dobudowę nowego prezbiterium. Po pożarze górnej części wieży w 1812 r., odbudowano ją i dawny hełm zastąpiono szpicem, na którego szczycie znajdowała się chorągiewka z krzyżem maltańskim.

Ołtarz główny kościoła wykonał w 1887 r. stolarz – artysta Karl Ondrusch z Głubczyc. Obraz przedstawiający Patriarchę Zachariasza z Jerozolimy i cesarza Herakliusza niosącego w szacie pokutnej krzyż na Górę Kalwarii, namalował prof. Schall. W kaplicy bocznej znajduje się kamienna chrzcielnica z 1589 r. W 1966 r. w kościele została odkryta polichromia z XV w. pokazująca postaci świętych i monogram IHS.

6. 6. Dziećmarów – 2 kamienie przed kościołem i na cmentarzu

Wieś powstała w XIII w. W 1311 r. kupili ją joannici. Jest tam kościół pw. Archanioła Michała z II poł. XVIII w., spalony 1945, odbudowany w 1955 r. z zatarciem cech stylowych. Dziećmarów miał w swojej historii dwa joannickie kościoły. Ten pierwszy, XIV-wieczny, spłonął wraz dużą częścią wsi w 1786 r. Barokowo-klasycystyczna świątynia, która w niedługim czasie stanęła w tym samym miejscu, legła w gruzach od wybuchu bomby w marcu 1945 r. Odbudowa zajęła mieszkańcom wsi kilka lat.

W 1898 przy drodze w stronę Grobnik założono nowy 1,25-hektarowy cmentarz. Na miejscu starego cmentarza w 1900 zbudowano kaplicę Góry Oliwnej.

7. 7. Baborów – brak kamienia

Wieś, Jaroniów włączona do Baborowa w 1922 r. (południowa część, z cukrownią i dworcem kolejowym), od zarania związana była z joannicką komandorią w Grobnikach. Pierwsza wzmianka o Jaroniowie (Jarnow, Janow) pochodzi z 1377 r. Z kronik dowiadujemy się, że chłopi ubogiej osady, w której nie było folwarku, odrabiali pańszczyznę w grobnickim majątku.

Neogotycka kaplica p.w. Serca Jezusowego stanęła w Jaroniowie dopiero w roku 1889. Czasy joannitów pamiętają wnoszące na cokołach (z morawskimi napisami) przy wejściu do ceglanego kościółka, barokowe posągi świętych. Figura św. Jana Nepomucena pochodzi z roku 1766, figura św. Floriana jest z roku 1768. Obok kaplicy stoi marmurowy krzyż fundacji sędziego patrymonialnego Wyschkoniego i jego żony.

8. 8. Babice – 1 kamień przed kościołem

Wieś Babice wzmiankowana w dokumentach po raz pierwszy w XIII w. jako własność joannitów z Grobnik. W latach 1581-1583 komtur Jerzy Prosskowski kazał tu zbudować kościół p. w. św. Katarzyny, który został konsekrowany przez biskupa ołomunieckiego Stanisława. Ponieważ z upływem czasu kościół ten okazał się za mały dla rosnącej liczby wiernych, komtur Wacław hrabia von Schaffgotsch w latach 1789-1791 polecił zbudować obecny kościół z częściowym wykorzystaniem murów i wieży poprzedniej budowli.

W kościele znajduje się polichromia z 1883 r., wykonana przez malarza Josefa Fahnrotha, natomiast wystrój jest barokowo – klasycystyczny. Ołtarze wykonał rzeźbiarz Koschatzky z pomocą pozłotnika A. Kastnera z Opawy. Obraz ołtarza głównego przedstawiający św. Katarzynę namalował w 1883 r. Josef Fahnroth. W kaplicy p. w. św. Karola Boromeusza znajduje się obraz ołtarza bocznego przedstawiający tego świętego, namalowany w 1791 r. przez Felixa Leicherta z Wiednia.

Podczas działań wojennych w marcu 1945 r. wieża i dach kościoła zostały silnie uszkodzone i po wojnie wyremontowane.

9. 9. Bernacice – brak kamienia

Po raz pierwszy Bernacice zostały wymienione w 1222 r. jako Wernhartici, która to nazwa pochodziła od imienia Wernharda, podkomorzego żony margrabiego Moraw Władysława Henryka. Wernhard otrzymał tę wieś w nagrodę za wierną służbę. Niemcy zmienili tę nazwę na Wernersdorf. Od 1308 do 1810 r. Bernacice należały do komturii joannitów w Grobnikach.

Do reformacji Bernacice należały do parafii Grobniki, od 1639 do 1654 do parafii Sucha Psina, od 1654 do 1829 r. ponownie do Grobnik i od 1829 r. do parafii Babice. W latach 1767-1768 została zbudowana barokowa kaplica św. Trójcy na koszt gminy i sołtysa Johanna Thilla i jego brata. Poświęcił ją syn tego sołtysa, opat cystersów z Rud Raciborskich Bernard III Thill.

Równocześnie przy kaplicy został założony cmentarz, na którym pierwszą osobę pochowano 8 sierpnia 1767 r. W marcu 1945 r. kaplica ta spłonęła podczas walk frontowych. Poważnie uszkodzone zostały wieżyczka i dach. Po II wojnie światowej kaplicę wyremontowano, lecz otrzymała niższą wieżyczkę – sygnaturkę.

10. 10. Dzierżysław – brak kamienia

Pomiędzy trzynastym a szesnastym stuleciem wioska wchodziła w skład dóbr komandorii joannitów z Grobnik koło Głubczyc. Kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja, XIV w., W 1557 roku Dzierżysław należał już do Macieja Rottenberga. Następnie właścicielami miejscowości byli jego spadkobiercy Kacper i Jerzy von Rottenberg. Jeszcze przed końcem XVI wieku Dzierżysław przeszedł w ręce Wacława Koleorscha z Kamieńca. Następnie dobra należały m.in. do rodziny Sedlnickich z Choltic, Jana Bernarda Brixa, rodu von Poppen. W pałacu w 1945 r. urządzono obóz przejściowy dla niemieckich mieszkańców miejscowości. Budynek przed 1960 rokiem został zburzony. W 2007 roku uporządkowano pozostałe po rezydencji założenie parkowe, tworząc tzw. Park 5 Bram.

Dzierżysław był joannicki w XIV-XV w już od wojny trzydziestoletniej stanowił samodzielną parafię. W 1641 r. kościół stał jako ruina pod patronem św. Bartłomieja. Kościół był mały i po I wojnie światowej poczyniono starania by go rozbudować. Przez wojnę i inflację zostało to opóźnione i nowy plan ruszył. W 1936 r. powstał nowy kościół na bazie starego, pozostało prezbiterium i wieża. Jedno wejście było przez wieżę. Były tam trzy okrągłe okna z kolorowego szkła z wizerunkami patronów poszczególnych stanów: św. Izydor, św. Alojzy, św. Florian. Kościół powstał na bazie wschodu i zachodu, tak orzekł konserwator.

11. 11. Ludmierzyce – brak kamienia

Ludmierzyce – nieistniejący już kościółek barokowo – klasycystyczny z II poł. XVIII w., odbudowany w 1789 r. przez komtura joannitów hrabiego Karola Wacława Schaffgotscha po pożarze poprzedniego budynku. Na kościele znajduje się kamienna figura Chrystusa – dzieło Paula Ondruscha z Głubczyc.

Ołtarz boczny w kościele p.w. Trójcy Świętej – jedyna ocalała pamiątka po joannickiej kaplicy. Najstarsze wzmianki o joannitach w Ludmierzycach – wsi położonej w południowo-zachodniej części gminy Kietrz, nad rzeką Ostrą – sięgają XIII wieku. Własnością komandorii w Grobnikach wieś stała się trzysta lat później. Szpitalnicy obecni byli tu aż do kasaty zakonu w 1810 r.

Piotr Kopczyk

 

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Wprowadź swoje imię

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.